Auteurs : Kris Aerts - Bruno Cassiman - Dirk Czarnitzki - Machteld Hoskens - Maaike Vanhee - Reinhilde Veugelers
Publicatiedatum : oktober 2006

De resultaten van de O&O-enquête van 2004 uitgevoerd door het Steunpunt O&O Statitistieken tonen meteen aan dat het innovatiebeleid voor een grote uitdaging staat. Sinds 2001 zijn de totale O&O-uitgaven en de O&O-werkgelegenheid immers gedaald. Terwijl de totale O&O-uitgaven van de Vlaamse bedrijven in 2001 nog 2,5 miljard EUR bedroegen, is dit cijfer in 2003 gezakt tot 2,1 miljard EUR. De O&O-enquête van 2002 gaf reeds een vertraagde groei aan. Deze vertraging heeft zich in 2003 vertaald in een daling. De cijfers over het O&O-personeel bevestigen deze trend. In 2001 telde Vlaanderen nog ongeveer 19.800 werknemers in O&O-activiteiten, wat in 2003 reeds was teruggevallen op 17.600 werknemers. Deze negatieve trend plaatst het Vlaamse innovatiebeleid tegen de achtergrond van de 3%-doelstelling van het Europese Actieplan 2010, voor een grote uitdaging om de O&O-investeringen bij Vlaamse bedrijven te stimuleren. Een positieve noot ligt evenwel nog in het feit dat de O&O-uitgaven voor kleine en middelgrote bedrijven wél toegenomen is tussen 2002 en 2004. De daling van de O&O-uitgaven in Vlaanderen heeft dus vooral te maken met de herstructureringen die in sommige grote bedrijven werden doorgevoerd , meer bepaald in de ICT sector.

De Vlaamse O&O-activiteiten concentreren zich vooral in ICT hardware, farmaceutische en chemische producten en telecom. Deze sleutelsectoren nemen twee derden van de totale O&O-uitgaven voor hun rekening. De gemiddelde O&O-intensiteit (gemeten als de verhouding van O&O-uitgaven tot de omzet) varieert van 1% in de papier- en drukkerijsector tot meer dan 15% in sectoren als farmacie, software-ontwikkeling, telecom en andere zakelijke dienstverlening. Tussen 2001 en 2003 daalde de gemiddelde O&O-intensiteit van 7,5% tot 6,4%.

De bedrijven financieren hun O&O-uitgaven vooral met interne bronnen (86%); slechts voor 14% doen ze hiervoor een beroep op externe bronnen. De Vlaamse Overheid is de belangrijkste verstrekker van externe O&O-financiering in de bedrijvensector: 69% van de externe O&O-financiering is afkomstig van de Vlaamse Overheid. Buitenlandse overheden, en vooral de Europese Commissie, zijn eveneens een belangrijke bron van bijkomende financiering (9%).

De analyse toont verder aan dat de Vlaamse bedrijven hun O&O-inspanningen zeer actief en strategisch inzetten. Interne O&O-activiteiten worden aangevuld met kennis uit extramurale O&O-activiteiten en O&O-samenwerkingsverbanden met verschillende partnertypes. Ook het internationale karakter van O&O-activiteiten neemt duidelijk toe. Deze strategieën worden aangevuld met een professioneel management van intellectuele activa door beschermingsmethoden zoals patenten en met de uitwisseling van kennis in het kader van licentieakkoorden. Maar wat zorgen baart is hoedanook de daling van de totale O&O-uitgaven tussen 2001 en 2004.

In het tweede deel van deze studie worden de resultaten van de vierde Vlaamse Community Innovation Survey (CIS4) voorgesteld. Een van de kernresultaten is dat 46% van de bedrijven in de populatie ten minste één nieuw product of proces geïntroduceerd heeft tussen 2002 en 2004, of lopende innovatieactiviteiten in die periode verder- of stopgezet heeft. Dit totale aandeel wordt evenwel beïnvloed door enkele sectoren die groot zijn, maar slechts beperkt actief zijn in innovatieactiviteiten, zoals transport, handel, de bouwsector of niet-technologie-intensieve zakelijke diensten. In een aantal industrieën is het aandeel innovatoren significant hoger dan het gemiddelde, o.a. in elektronica (84%), chemicaliën/plastics (79%), machines/voertuigen (75%) en IT/O&O en technologie-intensieve zakelijke diensten (78%).

Het aandeel productinnovatoren loopt op tot 30%. Van deze bedrijven heeft 58% ten minste één product geïntroduceerd dat niet alleen nieuw was voor het bedrijf, maar ook nieuw voor de markt. 60% van de procesinnovatoren realiseerde een lagere eenheidskost en 68% van hen kon de kwaliteit verhogen.

De enquête toont ook aan dat de meeste innovatieve bedrijven hun producten (73%) en processen (65%) liever intern ontwikkelen. Toch hangt een groot deel van de Vlaamse bedrijven ook een open innovatiemanagementstijl aan: aan de ene kant doet 48% van de innovatoren intern aan O&O, maar aan de andere kant blijkt dat 23% van deze bedrijven ook O&O-activiteiten uitbesteedt aan een derde partij om externe kennis te verkrijgen. 34% van de innoverende bedrijven werkt in het innovatieve proces ook op een of andere manier samen met anderen voor onderzoeksdoeleinden. Samenwerkende bedrijven blijken meestal ook meerdere partners te hebben: vooral met leveranciers (27%) en klanten (21%), maar ook met consultants (16%) of commerciële O&O-laboratoria. Deze samenwerking blijft niet beperkt tot België: 21% van de bedrijven werkt samen met Europese partners en 6% met V.S.-partners.

Innovatie gaat verder dan puur technologische vooruitgang. Bedrijven passen ook hun organisatorische structuur en marketingstrategieën aan met betrekking tot innovatie: dit gaat over aanpassingen in de werkorganisatie (24%), verbeteringen in het kennismanagement (19%), belangrijke veranderingen in ontwerp of verpakkingen (12%) of nieuwe verdelingsmethodes (12%).

Toch gaat de technologische vooruitgang in Vlaanderen nog gebukt onder een aantal hindernissen. Hoge verwachte innovatiekosten (16%) en het gebrek aan financiering, zowel intern (14%) als extern (8%) worden het meest geciteerd. Ook het gebrek aan gekwalificeerd personeel blijft voor 11% van de bedrijven een obstakel om te kunnen innoveren. Tot slot kunnen ook de onzekere vraag voor innovatieve goederen of diensten (10%), of marktdominantie (13%) roet in het innovatie-eten gooien.

De CIS4 enquête laat tot slot ook nog toe om de totale interne O&O-uitgaven te vergelijken met de gegevens uit de O&O-enquête . De daling van de O&O-uitgaven met 5% tussen 2002 en 2003 (in constante prijzen van het jaar 2000) stopt echter in 2004. In vergelijking met 2003 is er zelfs opnieuw sprake van een kleine stijging. De totale O&O-uitgaven van Vlaamse bedrijven stegen hiermee in 2004 tot ongeveer 2,2 miljard EUR (in prijzen van 2000), wat . met een lichte groei van 1% toch weer een positief licht aan de horizon laat schijnen.